Portal
Mała Psychologia

Czy traumatyczne doświadczenia mogą mieć pozytywne skutki? O wzroście potraumatycznym

Abstrakt:

Przeżycie traumy, bardzo trudnych wydarzeń często kojarzy nam się wyłącznie z negatywnymi konsekwencjami, silnym stresem czy różnego rodzaju zaburzeniami. Istnieją jednak ludzie, którzy w wyniku takich doświadczeń zmienili swoje życie na lepsze, pojawiły się u nich pozytywne, rozwojowe zmiany, a nawet zaczęli funkcjonować lepiej niż wcześniej. Badacze opisali to zjawisko jako tzw. potraumatyczny wzrost (posttraumatic growth, PTG).

Treść:

Powszechnie wskazuje się, że stres odpowiedzialny jest za pogorszenie sprawności organizmu i funkcjonowania człowieka w różnych sferach jego życia. Wydarzenia traumatyczne, silnie stresujące, które uzmysławiają nam kruchość życia i jego ulotność, często związane są z traumą psychiczną, która niesie ryzyko poważnych zaburzeń. Negatywne skutki takich wydarzeń mogą występować w postaci między innymi ostrego zespołu stresowego czy zaburzeń po stresie traumatycznym (PTSD) (Ogińska Bulik, 2013b).

Ogólnie możemy mówić o czterech możliwych konsekwencjach przeżytej traumy:

  • poddanie się – czyli brak adaptacji
  • przetrwanie – osoba funkcjonuje gorzej niż przed traumą
  • powrót do równowagi
  • wzrost i rozwój – funkcjonowanie jednostki jest lepsze niż wcześniej (Kallay, 2007; Ogińska Bulik, 2013b).

Pozytywne zmiany traumy?

Coraz więcej badaczy zwraca jednak uwagę na to, że trudne przeżycia czy też trauma mogą wpływać na pojawienie się pozytywnych, rozwojowych zmian (Ogińska – Bulik, 2013b). Cierpienie może spowodować, że lepiej poznamy siebie, zdobędziemy wiedzę na temat granic odporności naszego organizmu. Bez przeżycia trudnych sytuacji człowiek nie potrafi bowiem czasami dokonać korekty swoich dążeń, nie jest skłonny do refleksji nad własnym postępowaniem (Mazurek, 2013).

Przekonanie, że cierpienie oraz stresowe wydarzenia mogą być źródłem pozytywnych zmian, istnieje od bardzo dawna. Dostrzegali to już starożytni Grecy, a elementy tej idei bez problemu odnajdziemy w wielu religiach, takich jak hinduizm, buddyzm czy chrześcijanizm (Tedeschi, Calhoun, 2004). Na pewne pozytywne aspekty stresujących wydarzeń zwracali uwagę psychologowie: V. Frankl czy też w Polsce K. Dąbrowski, który stworzył teorię dezintegracji pozytywnej. Według poglądów Frankla i analizy egzystencjalnej, człowiek nawet największą tragedię może przekształcić w coś wartościowego i pozytywnego, a cierpienie daje możliwość doświadczenia prawdziwego sensu (za: Ogińska – Bulik, 2013b). Jednak systematyczne badania nad rozwojem po traumie zaczęły się dopiero w latach 90. XX w. Wtedy to dwaj amerykańscy badacze: R. Tedeshi i L. Calhoun (1996), wprowadzili do literatury pojęcie wzrostu potraumatycznego (posttraumatic growth, PTG) (Ogińska – Bulik, 2013b). W Polsce zjawisko to jest bardzo szeroko omawiane głownie przez prof. Ninę Ogińską – Bulik.

Koncepcja Tedeschi i Calhoun

Najbardziej znaną i najlepiej zbadaną oraz najbardziej naukowo zaawansowaną koncepcją dotyczącą pozytywnych zmian po traumie jest wspomniana wcześniej koncepcja R. Tedeschi i L. Calhoun (1996). Definiują oni wzrost potraumatyczny jako „doświadczenie pozytywnej zmiany, która pojawia się w następstwie zmagania się jednostki z bardzo trudnymi, wymagającymi życiowymi kryzysami. Wyraża się to przez docenianie i podwyższenie wartości życia, pogłębienie relacji interpersonalnych, zwiększenie poczucia osobistej siły, zmianę systemu wartości oraz wzbogacenie życia duchowego” (2004, s. 1).

Wzrost potraumatyczny nie jest prostą konsekwencją traumy, ale procesem złożonym  i często rozciągniętym w czasie (mogą to być miesiące, a nawet lata). Autorzy przyjmują, że wzrost zachodzi w sytuacji, gdy u danej osoby wzrost potraumatyczny nie jest tylko zwykłym powrotem do stanu równowagi, ale jest transformacją, która prowadzi do wyższego niż przed traumą funkcjonowania i jest głębokim doświadczeniem (Tedeschi, Calhoun, 2004). Tedeshi i Callhoun (2004, 2007) w swoim modelu potraumatycznego wzrostu podkreślają, że wydarzenia muszą mieć odpowiednią dużą siłę, by zmusić jednostkę do zrewidowania podstawowych założeń na temat otaczającej rzeczywistości, innych ludzi, a przede wszystkim samego siebie. Historia życia danego człowieka zostaje podzielna na dwie części  - „przed” oraz „po” wydarzeniu. Tak więc osoba „po” istotnie różni się od osoby „sprzed” wydarzenia.

Wzrost potraumatyczny nie musi wiązać się z osłabieniem dyskomfortu psychicznego. Refleksje nad wydarzeniami traumatycznymi oraz ich następstwami są bowiem często niezbyt przyjemne, choć konieczne w poszukiwaniu mądrzejszego podejścia do rzeczywistości czy też przewartościowaniu swojego życia. Potraumatyczny rozwój nie wyklucza ani dystresu, ani stanu dyskomfortu psychicznego. Oznacza to, że ktoś, kto doświadcza wzrostu, może jednoczenie mieć obniżony dobrostan psychiczny (Tedeshi, Calhoun, 2007).

Proces radzenia sobie z traumatycznym doświadczeniem

Proces radzenia sobie z traumatycznym doświadczeniem może stanowić punkt zwrotny, a także początek nowego etapu. Największy dramat może przerodzić się w twórczy potencjał. Potraumatyczny wzrost nie oznacza jednak, że przeżycie traumy jest czymś pożądanym czy koniecznym dla dokonania zmiany oraz rozwoju w życiu (Ogińska – Bulik, 2013b; Tedeschi, Calhoun 2004, 2007).

Należy podkreślić, że wzrost potraumatyczny jest procesem niezwykle złożonym i, jak wspomniano, wymagającym czasu, a także angażowania posiadanych zasobów, zarówno osobistych, jak i społecznych. Dlatego też na jego wystąpienie może wpływać wiele różnych czynników (Ogińska – Bulik, 2013b). Wymieniane są m. in.: rodzaj i intensywność doświadczanej traumy, jednostkowe właściwości, płeć, wiek czy kultura. Wśród jednostkowych właściwości pojawiają się: prężność psychiczna, odporność psychiczna, styl funkcjonowania poznawczego, umiejscowienie kontroli, poczucie koherencji, poczucie własnej skuteczności, religijność, duchowość, optymizm, sposób radzenia sobie czy wymiary osobowości (Ogińska – Bulik, Juczyński, 2010; Ogińska – Bulik 2013b; Tedeschi, Calhoun, 2004). Podkreśla się również rolę wsparcia społecznego, które daje jednostce możliwość otworzenia się oraz podzielenia z innymi swoimi przeżyciami i emocjami (Tedeschi, Calhoun, 2004). Ciekawym czynnikiem wpływającym na nasilenie wzrostu potraumatycznego jest płeć. Większość badań wskazuje (Ogińska – Bulik 2013a, 2013b; Ogińska – Bulik, Juczyński, 2010; Tedeschi, Calhoun, 1996), że to kobiety doświadczają więcej pozytywnych zmian wynikających z przeżycia negatywnego, traumatycznego wydarzenia. Może to wynikać z faktu, że kobiety, częściej niż mężczyźni, stosują korzystne dla wystąpienia wzrostu po traumie strategie, takie jak m.in.: poszukiwanie wsparcia emocjonalnego czy też ekspresja emocjonalna (Ogińska – Bulik, 2013a, 2013b).

Zjawisko wzrostu potraumatycznego potwierdzono w badaniach wielu osób przeżywających bardzo różnorodne wydarzenia traumatyczne, między innymi: chorujących na raka, po ataku serca, chorujących na HIV, przeżywających żałobę, biorących udział w wypadkach samochodowych czy będących ofiarami przemocy seksualnej (Tedeschi, Calhoun, 2004).

Więcej:

  • Kallay, E. (2007). Posttraumatic growth – a brief review. Series Humanistica, 5, 55 – 85.
  • Mazurek, E. (2013). Biografie edukacyjne kobiet dotkniętych rakiem piersi. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej.
  • Ogińska – Bulik, N. (2013b). Pozytywne skutki doświadczeń traumatycznych, czyli kiedy łzy zamieniają się w perły. Warszawa: Difin.
  • Ogińska – Bulik, N., Juczyński, Z. (2010). Rozwój potraumatyczny – charakterystyka i pomiar. Psychiatria, 7, 4, 129 – 142.
  • Ogińska-Bulik, N. (2013a). Potraumatyczny wzrost – zróżnicowanie ze względu na rodzaj doświadczonego zdarzenia oraz płeć i wiek badanych. Acta Universitatis Lodziensis Folia Psychologia, 17, 51-66.
  • Tedeschi, G. R, Calhoun G. L. (1996). The Posttraumatic Growth Inventory: Measuring the Positive of trauma. Journal of Traumatic Stress, 9, 3, 455 – 471.
  • Tedeschi, G. R., Calhoun G. L. (2004). Posttraumatic Growth: Conceptual Fundations and Empirical Evidence. Psychological Inquiry, 15, 1, 1-18.
  • Tedeschi, G. R., Calhoun, G. L. (2007). Podejście kliniczne do wzrostu po doświadczeniach traumatycznych. W: A. P. Lindley, S. Joseph (red.), Psychologia pozytywna w praktyce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 230 - 248.

Anna Kara

Kategorie: Artykuły, Anna Kara

Udostępnij

BIULETYN INFORMACYJNY